Teknoloji ve siyaset arasındaki ilişki, yirmi birinci yüzyılın en kritik tartışma alanlarından biri haline geldi. Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte ortaya çıkan postpolitika dönemi, yerini yavaş yavaş teknopolitikaya bırakıyor. Peki bu iki kavram ne anlama geliyor ve neden birbirleriyle karşı karşıya geliyorlar? Dijital Güç podcast serisinin bu ilk bölümünde, akademisyen Doktor Alp Cenk Arslan ile postpolitika ve teknopolitika arasındaki gerilimi, tarihsel arka planıyla birlikte ele alıyoruz.
Postpolitika Nedir? Soğuk Savaş Sonrası Düzenin Mirası
Postpolitika kavramını anlamak için önce onun doğduğu koşulları görmek gerekir. Postpolitika terimi, siyaset biliminde Soğuk Savaş sonrası dönemde ortaya çıkan yeni bir yönetişim anlayışını tanımlar. 1990’larda Sovyetler Birliği çöktükten sonra Batı dünyasında güçlü bir zafer psikolojisi oluştu. Francis Fukuyama’nın “tarihin sonu” tezi bu dönemin ruhunu en iyi yansıtan fikirlerden biriydi. Liberal demokrasi ve piyasa ekonomisi, insanlığın nihai siyasal formu olarak sunuldu.
Bu anlayışa göre büyük ideolojik mücadeleler bitmişti. Artık mesele siyaseti daha teknik, daha rasyonel ve daha uzmanlaşmış şekilde yönetmekti. Sağ mı sol mu sorusunun yerini “hangi politika daha verimli, hangi uzman raporu daha faydalı” gibi sorular aldı. Siyaset, çatışma ve tercih alanı olmaktan çıkıp bir tür idari teknik haline geldi. Bürokrasinin ve teknik bilginin siyasette belirleyici olduğu bir döneme girildi.
Bill Clinton, Tony Blair ve Gerhard Schröder gibi liderler, bu dönemin siyasi yüzleriydi. Üçüncü yol siyasetiyle sağ ve sol arasındaki farkları yumuşattılar. Bu siyaset tarzı ideolojik çatışmadan çok yönetişim, reform ve piyasa dostu sosyal politikalara dayanıyordu. Tony Blair’in İşçi Partisi’ni dönüştürmesi, Clinton’ın “Yeni Demokrat” hareketi bu yaklaşımın somut örnekleriydi. Adam Curtis’in meşhur belgeseli The Century of the Self‘de de anlatıldığı gibi, bu liderler sol organizasyonların başına geçti ancak onları sistemle barışık, piyasaya entegre bir merkeze dönüştürdü.
Medya ve Sermayenin Postpolitik Dönemdeki Rolü
Bir yandan da uluslararası kurumlar güçleniyordu. IMF, Dünya Bankası, Dünya Ticaret Örgütü ve Avrupa Birliği gibi yapılar, kararları ulusal parlamentoların dışına taşımaya başladı. Ekonomi politikaları, borç yönetimi, ticaret kuralları ve mali disiplin, dünyanın neresine gidilirse gidilsin aynı teknik araç kitini yanında taşıyan uzmanlar tarafından gerçekleştirilen politikalara dönüştü.
Bu dönemin en kritik gelişmelerinden biri medya yapısındaki dönüşümdü. 90’ların başında Sovyetler Birliği çökerken, Doğu Avrupa ülkeleri siyasi sistemlerini değiştirirken, aynı zamanda Tim Berners-Lee’nin 89-90’da WWW protokolünü kurması ve 1993 yılında ilk defa milyonlarca insanın internete girmesi aynı döneme denk geldi. Türkiye’de bu dönemde basın kavramı yerini medyaya bıraktı. Holdingleşme başladı, ailelerin yönettiği gazetelerin yerini büyük medya grupları aldı. Kamusal alan bu yapılar tarafından şekillendirilmeye başlandı.
1991’de Körfez Savaşı’nın CNN tarafından canlı yayınlanması, savaşın medyalaşmasının ve kamuoyunun bilgiye ulaşma biçiminin kökten değişmesinin bir işaretiydi. Ana akım medya, televizyonlar, gazeteler ve büyük haber ajansları kamuoyunun ana kapısıydı. Postpolitik dönemde medya henüz bugünkü kadar platformlaşmamıştı, ancak sermaye ve medya yapıları kamusal alanı ciddi şekilde biçimlendiriyordu.
Postpolitikanın Teorik Temelleri: Rancière, Mouffe ve Žižek
Postpolitika eleştirisinin en güçlü sesleri Jacques Rancière, Chantal Mouffe ve Slavoj Žižek gibi düşünürlerden geldi. Bu üç isim, farklı açılardan yaklaşsalar da ortak bir zeminde uzlaşıyorlardı: Siyaset, genel bir uzlaşı adına etkisizleştirilmişti. Çatışma, antagonizma, ideolojik mücadele, tercih ve halk iradesi geri plana itilmişti.
Rancière’e göre siyasetin özü, görünmeyenin görünür kılınmasıydı. Postpolitik düzende ise çatışma bastırılıyor, farklılıklar yönetilebilir sorunlara indirgeniyordu. Mouffe, “agonistik demokrasi” kavramıyla siyasetin çatışma doğasını yeniden merkeze almayı savundu. Žižek ise liberal uzlaşı maskesinin ardındaki yapısal eşitsizlikleri teşhir etti.
Bu düşünürlerin ortak endişesi şuydu: Postpolitik dünyada vatandaşın siyasal özne olma gücü azalıyordu. Kararlar halkın önünde tartışılan siyasal tercihler olmaktan çıkıp teknik zorunluluklar gibi sunuluyordu. “Büyük ideolojik kavgalarla uğraşmayalım, uzmanlar karar versin, piyasa işlesin ve kurumlar yönetsin” mesajı, ilk bakışta sakin ve rasyonel bir zemin gibi görünse de demokratik katılımın erozyonuna yol açıyordu.
Burada belirtilmesi gereken önemli bir nokta var: Bu düşünürlerin esinlendiği temel kaynaklardan biri Carl Schmitt‘ti. Schmitt, müzakereyle hakikate ulaşılamayacağını iddia eden ve güçlü bir liberalizm eleştirisi geliştiren bir düşünürdü. Mouffe gibi isimler de bu eleştiriden etkilendi. Schmitt’e göre politik olanın hakikatle hiçbir işi yoktu, olsa olsa dinin ve ahlakın konusu olurdu.
Carl Schmitt ve Siyasal Olan Kavramı
Postpolitika ve teknopolitika tartışmasının teorik altyapısını anlamak için Schmitt’in “siyasal olan” kavramına derinlemesine bakmak gerekir. Schmitt’in iki temel kitabı bu tartışmanın merkezinde: Siyasal ve Siyasi İlahiyat. Siyasal kitabının ilk cümlesi “Siyasal devletten önce gelir” der ve siyaseti devletten önceleyen bir perspektif sunar. Siyasi İlahiyat’ta ise “Egemen, istisnai duruma karar verendir” diyerek egemenlik kavramını tanımlar.
Schmitt, siyaseti kurumların yaptığı rutin işler olarak görmüyordu. Ona göre siyasal olanın merkezinde dost-düşman ayrımı vardı. Bir toplumun varoluşsal olarak kimi tehdit, kimi dost, kimi rakip gördüğü sorusu, siyasal olanın özünü oluşturuyordu. Burada iki düzey var: İlki günlük anlamda siyaset, yani partiler, seçimler, meclis, kampanyalar veya bürokratların verdiği kararlar. İkincisi ise siyasal olan, yani bir toplumun temel çatışma hatları, varlık-yokluk algısı, egemenlik iddiası ve tehdit algısı.
Schmitt 1929 tarihli “Nötrleşme ve Depolitizasyon Çağı” metninde, modern dönemin temel eğiliminin siyasal olanı nötrleştirmek olduğunu öngörmüştü. Bu nötrleştirmede düşman yoktur, sadece sorunlar vardır. Ve bu sorunları teknokratlar gelip çözer. İdeoloji yoktur, yönetim vardır. Çatışma yoktur, müzakere vardır. Schmitt’in 1929’da dahi bu eğilimi not etmesi, bugün içinde bulunduğumuz durumu önceden görmüş olması açısından çarpıcıdır.
Ancak Schmittçi açıdan bakıldığında bu durum siyasalın doğasına uygun değildir. Siyasal olan bastırılsa bile ortadan kalkmaz, sadece başka biçimler altında geri döner. Postpolitika ikinci düzeyi, yani siyasal olanı nötrleştirmeye çalıştı. Bugün bu geri dönüş, teknoloji üzerinden gerçekleşiyor. Eskiden olağanüstü hale kimin karar verdiği sorulurken, bugün hangi içeriğin görünür olacağı, hangi siyasal söylemin algoritma tarafından büyütüleceği, hangi hesabın askıya alınacağı, hangi bilginin dezenformasyon olarak nitelendirileceği soruları çok daha kritik hale geldi.
Teknopolitika Nedir? Siyasetin Dijital Dönüşümü
Teknopolitika, teknolojinin artık siyasetin sadece bir aracı olmadığını, giderek siyasetin zemini, dili ve hatta kendisi haline geldiğini ifade eder. Postpolitika siyaseti teknikleştirelim ve çatışmayı yönetim dili içinde çözelim derken, teknopolitik dönem bize şunu gösteriyor: Teknik dediğimiz şey zaten politikti.
Kod politiktir. Algoritmalar politiktir. Veri politiktir. Platform mimarisi politiktir. Bir platformun içerik moderasyon politikasında dahi siyasallık görüyoruz. Yapay zeka modellerinin hangi verilerle eğitildiği noktasında siyasal arka planlar var. Bu yüzden Schmitt’i bugüne uyarlarsak şunu söyleyebiliriz: Egemen, olağanüstü hale karar verenin ötesine geçerek dijital çağda görünürlük rejimine, veri akışına ve algoritmik istisnaya karar veren haline geldi.
Teknopolitika kavramının güncelliği özellikle 2010’lardan sonra arttı. 2007-2008’lerde Balkanlar’da başlayan, 2009’da İran’da Ahmedinejad’ın seçimine tepki olarak gelişen, ardından 2010’larda Arap Baharı, Occupy Wall Street hareketi, Brexit süreci ve Trump kampanyaları ile doruğa çıkan sosyal hareketler, teknolojinin tarafsız olmadığını gösterdi. Bu hareketlerin her biri teknolojiyi bir siyasallaşma aracı olarak kullandı. Ancak mesele bundan daha derin: Teknoloji artık sadece araç değil, siyasetin gerçekleştiği zeminin kendisi.
Devletin Teknolojik Dönüşümü: 11 Eylül, 2008 ve Pandemi
90’ların postpolitik iyimserliği üç büyük kırılma ile sarsıldı. 2001’deki 11 Eylül saldırıları devleti güvenlik açısından yeniden sahneye çıkardı. 2008 küresel ekonomik kriz devletin ekonomik rolünü hatırlattı. 2020’deki pandemi ise devleti evlerimizin içine kadar soktu. Ancak devlet bu üç dönüşümde de nasıl geri döndü? Teknolojik olarak. Bizi tamamen dijital araçlarla adım adım takip etti. Beş-altı yıl önce yaşadığımız bu deneyim, sanki yüz yıl önceymiş gibi hissettiriyor.
Teknopolitik Dönemin Aktörleri: Big Tech’ten Tekno-Devletlere
Postpolitik dönemin aktörleri nispeten netti: Batılı liberal demokrasiler, uluslararası kurumlar ve büyük sermaye-medya yapıları. Teknopolitik dönemde ise aktörler çeşitlendi ve karmaşıklaştı. Aktörler netliklerini kaybetti, hatta kimin aktör kimin aktör olmadığı bile belirsizleşti. İdeolojiler hibritleşti, bir kişi aynı anda milliyetçi olabiliyor, aynı anda başka görüşten olabiliyor, aynı anda sosyal politika savunucusu olabiliyor.
Büyük Teknoloji Şirketleri (Big Tech)
Google, Meta, Amazon, Apple, Microsoft, X ve TikTok gibi şirketler, bilgi akışını yöneten, dikkat ekonomisini şekillendiren ve siyasi iletişimi belirleyen yapılar haline geldi. Bunların ortak noktası, verinin mülkiyetini kendi ellerinde tutmaları. İnsanlara ve toplumlara ait verilerin kontrolü bu şirketlerin elinde. Google arama sonuçlarıyla, Meta sosyal ağlarıyla, X siyasi gündemi belirlemesiyle oldukça etkili güç alanları kuruyor. Bunlar klasik devletlerden bile daha fazla veri ve etki kapasitesine sahip.
Tekno-Devletler: ABD ve Çin Rekabeti
Amerika Birleşik Devletleri ve Çin, teknoloji-siyaset ilişkisini kendi devlet bünyelerinde en güçlü şekilde gösteren iki yapı. ABD, yapay zeka ve dijital teknolojiyi liberal demokratik düzen, inovasyon ve küresel liderlik çerçevesinde konumlandırıyor. Çin ise dijital altyapı, yapay zeka gözetim kapasitesi ve Dijital İpek Yolu gibi projeler üzerinden farklı bir teknopolitik model inşa ediyor.
Bu iki model arasındaki rekabeti salt ekonomik bir mücadele olarak anlamaya çalışırsak eksik kalır. Bu, medeniyet ölçekli bir yönetim ve egemenlik mücadelesi. Her iki devlet de teknolojiyi bir araç olarak kullanıyor, ancak ortaya koydukları teknopolitik modeller birbirinden kökten farklı. Bir tarafta inovasyon ve açık piyasa, diğer tarafta devlet kontrolü ve dijital gözetim.
Ağ Tabanlı Aktörler ve Birey Tartışması
Manuel Castells‘in ağ kavramı üzerinden okuyabileceğimiz ağ tabanlı aktörler, WikiLeaks gibi gruplardan hacktivist hareketlere kadar uzanıyor. Bunlar belki her zaman var değiller, anlık olarak ortaya çıkıyor, etki yaratıyor ve kayboluyorlar. Fakat teknopolitik sistemin ağ yapısını kullanarak kendilerine varlık sahası buluyorlar. Elli yıl önce bu tür aktörlerin var olması mümkün değildi.
Birey ise teknopolitik sistemde tartışılması gereken en karmaşık analiz düzeyi. Bu birey klasik liberal özne değil. Kullanıcı, veri üreticisi, hedef kitlenin içerisinde bir aktör, içeriğin üreticisi ve aynı anda manipülasyona açık bir psikolojik profil. Teknopolitik çağda birey hem aktör hem nesne. Hem konuşuyor hem sürekli ölçülüyor. Hiç olmadığı kadar rahat bir şekilde sosyal medya üzerinden ifade edebiliyor, ancak bu ifadelerin algoritmik amplifikasyon tarafından nasıl şekillendirildiği ayrı bir soru. Karar verdiğimiz, seçtiğimiz her şey aslında bir yönlendirmeyle, dijital bir örtük öğrenmeyle gerçekleşiyor gibi görünüyor.
Dijital Propaganda ve Cambridge Analytica Dönüşümü
Geleneksel propaganda daha çok kitlesel ve tek yönlüydü. 60’lara, 70’lere dönelim: Devlet veya parti bir mesaj üretir, gazete, radyo ve televizyon aracılığıyla geniş kitlelere iletirdi. Propagandanın hedefi genişti, kitleler üzerinden yığınlar ve mass dedikleri kitleler üzerinden stratejiler dizayn edilirdi. Dijital propaganda ise daha kişisel, daha görünmez ve daha dinamik. Bireyi avlıyor gibi, kitleden ziyade customized bir şekilde bireyin önüne geliyor.
Burada mikro hedefleme, gerçek zamanlı optimizasyon ve algoritmik amplifikasyon dediğimiz ölçeklendirme meselesi devreye giriyor. Bir taraftan da sentetik medya var: Yapay zekayla üretilen deepfake’ler, sentetik içerikler. Propaganda yöntemleri bu şekilde dönüşürken, toplumlar da bu değişime hızla adapte oldu.
Cambridge Analytica skandalı bir kırılma anıydı. İnsanlar ilk kez geniş ölçekte şunu gördüler: Sosyal medya platformlarında bırakılan veriler, reklamdan ziyade siyasi davranışları etkilemek için kullanılıyor. Facebook üzerinden 87 milyon kullanıcının verisine izinsiz erişilmişti. Gizlilik ihlalleri nedeniyle cezalar verildi, o dönem için tüketici gizliliği alanındaki en büyük cezalardan biriydi.
Ancak bugün bu tür uygulamalar dijital ekonominin normal işleyişi haline geldi. Kişisel veri toplama, davranışsal hedefleme ve siyasi reklamın optimize edilmesi artık olağan pratikler. Neden bu kadar hızlı kanıksadık? Çünkü hız da var işin içinde. Skandal olan şey bugün dijital ekonominin normal işleyişi haline geldi.
Demokrasinin Aşınması: Ortak Gerçeklik Kaybı
Burada asıl tehlike, tek bir seçim sonucunun manipüle edilmesinden ziyade toplumların karar alma zemininin aşınması. Demokrasi, vatandaşların ortak bir gerçeklik alanında tartışabildiği varsayımına dayanıyor. Eğer herkes farklı bir veri akışı, farklı bir öfke ekonomisinin, duygulara hitap eden ekonominin ve farklı algoritmik gerçekliğin içinde yaşıyorsa ortak karar alma kapasitesi zayıflıyor. Bu durum, sandıktaki tercihlerimizi etkilediği kadar, toplumsal uzlaşı kültürümüzü de erozyona uğratıyor.
Schmitt’in Günümüze Uyarlanması: Dijital Egemenlik
Carl Schmitt’i bugüne uyarlarsak şöyle söyleyebiliriz: Egemen, olağanüstü hale karar verenin ötesine geçerek dijital çağda görünürlük rejimine, veri akışına ve algoritmik istisnaya karar veren haline geldi. Egemen artık teknopolitikanın kendisidir. Bugün bir devletin teknolojisinin güvenilir sayılıp sayılmayacağı, hangi içeriğin dezenformasyon olarak nitelendirileceği, hangi platformun yasaklanacağı gibi sorular, egemenlik kavramının dijital yüzünü gösteriyor.
Bu dönüşümün en somut örneklerinden biri devletlerin pandemi dönemindeki dijital müdahaleleri. 2020’lerin başında hepimiz yaşadık: Devletler bizi adım adım takip etti, evimizin içine kadar girdi, adımlarımızın ne kadar gidip gitmeyeceğine karar verdi. Bu müdahale tamamen teknolojik araçlarla gerçekleşti.
Bir yandan da Soğuk Savaş’ta yetişmiş otantik siyasetçiler 2000’lerle beraber ön plana çıktı. Türkiye’de Erdoğan, Rusya’da Putin, Almanya’da Merkel, hepsi Soğuk Savaş’ın ürünleri. Merkel bile Doğu Almanya’da büyümüş bir isim. Ancak bu liderlerin yönettiği sistem artık tamamen teknopolitik bir zeminde işliyor. Onlar otantik siyaset geleneklerinden gelseler bile, siyaset yapma biçimleri dijital zeminde gerçekleşiyor.
Teknopolitik Çağda Medya ve Bilgi Akışı
Postpolitik dönemin medyası henüz platformlaşmamıştı. Televizyonlar, gazeteler ve haber ajansları kamuoyunun ana kapısıydı. Bugün ise medya tamamen platformlaşmış durumda. Sosyal medya platformları, algoritmik haber akışları ve kişiselleştirilmiş içerik önerileri, bilgiye ulaşma biçimimizi kökten değiştirdi.
Bu dönüşümün siyasi sonuçları derin. Görsel içeriğin ve kısa videoların egemen olduğu bir medya ortamında, derinlemesine analiz ve eleştirel düşünme alanı daralıyor. Dikkat ekonomisi, siyasi içeriğin de formatını belirliyor. Bir siyasi mesajın etkili olabilmesi için artık sadece doğru olması yetmiyor, aynı zamanda algoritmanın beğendiği formatta olması gerekiyor.
Sonuç: Teknopolitik Çağda Siyasal Özne Olmak
Postpolitika siyaseti teknikleştirmeye çalışırken, teknopolitika gösterdi ki teknik zaten politikti. Sandıkta verilen kararlar kadar, verinin ve kodun içinde verilen kararlar da siyasal. Bu durum bundan biraz ibaret maalesef. Bir sonraki bölümde bu yeni düzenin mimarı olan Amerika’nın teknopolitik devlet sistemini mercek altına alacağız.
Teknopolitik çağda vatandaş olarak kalmak, sadece seçimlerde oy kullanmakla değil, dijital platformların çalışma biçimini anlamakla, veri haklarını savunmakla ve algoritmik kararların şeffaflığını talep etmekle mümkün. Siyaset artık sadece mecliste değil, kodun içinde de yapılıyor. Teknopolitik zeminde siyasal özne olma savaşını vermek, yirmi birinci yüzyılın en temel vatandaşlık pratiği haline geldi.
SSS: Teknopolitika Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Postpolitika ve teknopolitika arasındaki temel fark nedir?
Postpolitika, siyaseti teknik bir yönetim meselesi olarak görmeye çalışan Soğuk Savaş sonrası bir anlayış. Teknopolitika ise teknolojinin artık siyasetin sadece aracı olmadığını, siyasetin kendisi haline geldiğini ifade ediyor. Postpolitika çatışmayı bitirmeye çalışırken, teknopolitika yeni çatışma biçimlerinin teknoloji üzerinden ortaya çıktığını gösteriyor.
Carl Schmitt’in teknopolitika ile ne ilgisi var?
Schmitt’in “siyasal olan” kavramı ve dost-düşman ayrımı, postpolitika eleştirisinin teorik temelini oluşturuyor. Schmitt 1929’da nötrleşme ve depolitizasyon çağını öngörmüştü. Bugün teknoloji üzerinden gerçekleşen siyasal mücadele, Schmitt’in bastırılsa bile ortadan kalkmayacağını söylediği siyasal olanın geri dönüşü olarak yorumlanıyor.
Büyük teknoloji şirketleri siyaseti nasıl etkiliyor?
Google, Meta, Amazon gibi şirketler bilgi akışını yönetiyor, dikkat ekonomisini şekillendiriyor ve siyasi iletişimi belirliyor. Arama sonuçları, sosyal ağ algoritmaları ve içerik moderasyon politikaları siyasal kararları doğrudan etkiliyor. Bu şirketlerin veri mülkiyeti, klasik devletlerden bile fazla etki kapasitesi anlamına geliyor.
Dijital propaganda geleneksel propagandanın yerini aldı mı?
Geleneksel propaganda kitlesel ve tek yönlüydü. Dijital propaganda ise kişisel, görünmez ve dinamik. Mikro hedefleme ve algoritmik amplifikasyon ile bireye özel mesajlar üretiliyor. Cambridge Analytica skandalı bu dönüşümün kırılma anıydı, ancak bugün bu uygulamalar dijital ekonominin normal işleyişi haline geldi.
Teknopolitik çağda birey ne yapabilir?
Dijital platformların çalışma biçimini anlamak, veri haklarını savunmak ve algoritmik kararların şeffaflığını talep etmek, teknopolitik çağda vatandaş olarak kalmanın temel adımları. Siyaset artık sadece mecliste değil, kodun içinde de yapılıyor. Bireyin bilinçli dijital vatandaşlık pratiği geliştirmesi kritik önem taşıyor.
